Göktürk Yazıtları, diğer adıyla Orhun Abideleri, Türk tarihinin bilinen en eski yazılı belgeleridir. 8. yüzyıl başlarında Orhun Vadisi (günümüzde Moğolistan sınırları içinde) civarında dikilen taş yazıtlar, Göktürk Kağanlığı dönemine aittir. Bu yazıtlar, Türklerin kendi dilleriyle ve Göktürk alfabesiyle yazılmış ilk yazılı eserler olarak büyük öneme sahiptir.
Yazıtların Bulunduğu Yerler
Orhun Vadisi’ndeki yazıtlar üç ana abidede toplanır:
-
Kül Tigin Yazıtı – Bilge Kağan’ın kardeşi Kül Tigin anısına dikilmiştir.
-
Bilge Kağan Yazıtı – Göktürk Devleti’nin önde gelen hükümdarı Bilge Kağan adına yapılmıştır.
-
Tonyukuk Yazıtı – Bilge Kağan’ın veziri Tonyukuk’a aittir, devlet yönetimi ve savaş stratejilerini anlatır.
Yazı ve Dil Özellikleri
-
Alfabe: Göktürk (Orhun) alfabesi, toplam 38 harften oluşur ve sağdan sola doğru yazılır.
-
Dil: Eski Türkçe’nin en eski örneklerinden biridir.
-
İçerik: Yazıtlar, hükümdarların başarılarını, devletin kuruluş ve yönetim felsefesini, düşmanlarla mücadeleleri ve toplumsal öğütleri içerir.
Tarihî Önemi
-
Türk dilinin ve yazısının bilinen en eski örneğidir.
-
Türklerin Orta Asya’daki siyasi, sosyal ve kültürel yaşamını gösterir.
-
Millî bilinç ve devlet anlayışının erken dönem yansımalarını içerir.
-
Kültürel sürekliliği ve ulusal kimliği anlamak için temel kaynak olarak kabul edilir.
Yazıtların İçeriği
-
Kül Tigin Yazıtı: Kahramanlığı ve Türk devletinin kuruluşunu anlatır.
-
Bilge Kağan Yazıtı: Bilge Kağan’ın yönetim anlayışı, halkına verdiği öğütler, devletin yükselişi ve düşüşüne dair bilgiler içerir.
-
Tonyukuk Yazıtı: Vezir Tonyukuk’un devlete hizmetleri ve stratejik kararları aktarılır.
Göktürk Yazıtları, diğer adıyla Orhun Abideleri, Türk tarihinin en eski yazılı belgeleri arasında yer alır. Bu abideler, Orhun Vadisi’nde dikilmiş üç ana taştan oluşur:
-
Tonyukuk Anıtı (716) – Bilge Kağan’ın veziri Tonyukuk adına dikilmiştir.
-
Kül Tigin Anıtı (732) – Bilge Kağan’ın kardeşi Kül Tigin anısına dikilmiş olup, yazıt Bilge Kağan’ın ağzından kaleme alınmıştır.
-
Bilge Kağan Anıtı (735) – Göktürk Devleti’nin önde gelen hükümdarı Bilge Kağan adına yapılmıştır.
Tonyukuk Anıtı (716)
-
Yapı ve Boyut: İki dikilitaş şeklinde, dört cepheli bir anıttır. Yazılar diğer taşlara göre daha silik hâle gelmiştir. Birinci taş 243 cm, ikinci taş 217 cm yüksekliğindedir.
-
İçerik: Tonyukuk, Göktürklerin Çin esaretinden kurtuluşunu ve kurtuluş savaşını anlatır. Yazıtın birinci taşında 35, ikinci taşında 27 satır Göktürk harfli Türkçe metin bulunur.
-
Yazıcısı ve Amacı: Tonyukuk, Bilge Kağan’ın amcası Kapgan Kağan ve babası İlteriş Kağan’ın başbilicisi (veziri) olarak, ihtiyarlık döneminde bu yazıtları diktirmiş ve kendi yaptıklarını belgelemek istemiştir.
Kültigin Anıtı (732)
-
Boyut ve Yapı: 3,35 metre yüksekliğinde, kireçtaşından yapılmış ve dört cephelidir. Doğu-batı cephelerinin genişliği alt kısımda 132, üstte 122 cm; kuzey-güney cepheleri ise alt kısımda 46, üstte 44 cm’dir. Üst kısım kemer biçiminde ve beş kenarlı olarak sona erer.
-
Yazılar: Doğu yüzünde 40, kuzey ve güney yüzlerinde 13’er satır Göktürk harfli Türkçe metin bulunur. Batı yüzü, Kül Tigin’in ölümü nedeniyle Tang İmparatoru’nun gönderdiği Çince mesajı içerir; ayrıca sonradan eklenmiş iki satır Göktürk harfli yazı da mevcuttur.
-
Diğer Özellikler: Kuzeydoğu, güneydoğu ve güneybatı yüzlerinde de Göktürk metinleri yer alır. Yazıt, Bilge Kağan’ın ağzından Kül Tigin’in kahramanlıklarını aktarır ve birlik-bütünlük mesajı verir.
-
Yazıcısı: Doğu, kuzey ve güney yüzlerini Yollug Tigin yazmış; batı yüzü ise Tang İmparatoru Hiuan Tsong’un yeğeni Çang Sengün tarafından kaleme alınmıştır.
-
Simgesel Tasvirler: Doğu yüzünde dağ keçisi damgası, doğu ve batıya bakan kısımlarda kurttan süt emen çocuk tasvirleri bulunur.
-
Tahribat ve Restorasyon: Yaklaşık 1300 yıllık süreçte yıldırım ve doğal etkenlerle zarar görmüş, kaplumbağa kaide üzerine oturtulmuş yazıt 1911’de granit bir blok üzerine yeniden yerleştirilmiştir.
Bilge Kağan Anıtı (735)
-
Konum ve Tarih: Kültigin Anıtı’na yaklaşık 1 km uzaklıktadır. 734’te ölen Bilge Kağan adına oğlu Tenri Kağan tarafından 735’te dikilmiştir.
-
İçerik: Yazıtta Bilge Kağan’ın ağzından devletin yükselişi, Kültigin’in ölümünden sonraki gelişmeler ve yeğeni Yuluğ Tigin’in katkıları anlatılır.
-
Boyut ve Yapı: Yaklaşık 3,75 m. yüksekliğinde, dört cephelidir. Doğu yüzünde 41, kuzey ve güney yüzlerinde 15’er satır Göktürk harfli metin bulunur. Batı yüzü Çince yazıyı içerir; tepelik kısmın ortasına Göktürk harfli manzum metinler eklenmiştir.
-
Özellik: Bilge Kağan, nasihatler verir ve devletin yönetimiyle ilgili öğütler sunar; yazıt Kül Tigin’in ölümünden sonraki olayları da kapsar.
